كسانى كه به ايشان كتاب داده شده بود ، اختلاف و پراكندگى پيدا نكردند مگر پس از آن كه برهان و بينه به ايشان رسيد . » چنان مىنمايد كه سخت‌ترين گمراهى در نزد اهل كتاب پراكندگى ايشان است ، مگر نه اين است كه ايمان به خدا و فرستادگان و شرايع او سبب يگانگى اهل آن در چارچوب هدفهايى است كه كتاب براى ايشان ترسيم مىكند ، و برنامه‌هايى كه براى ايشان عمل كردن به آنها را واجب مىشمارند ، و رفتارى كه پرداختن به آن و فرا گرفتن آن را به ايشان سفارش مىكنند . جهودان به هفتاد و دو فرقه تقسيم و پراكنده شدند كه مبرزترين ايشان فرقه‌هاى صدوقيان و فريسيان و آسيان و سامريان بودند ، و هر گروه از ايشان براى خود مميزاتى از لحاظ تفكر و سلوك داشت . « 1 » با همين عدد ترسايان نيز پراكندگى پيدا كردند ، و برجسته‌ترين طايفه در ميان ايشان ملكانيان بودند كه به نظر ايشان حضرت مسيح - عليه السلام - طبيعت دو گانه داشت ، و ديگر كسانى كه براى او معتقد به طبيعت يگانه بودند ، و امپراطور روم ( 610 - 641 ) در آن كوشيد تا مذاهب دولت را از پرداختن به قضايا و براهين كلامى باز دارد ، ولى قبطيان مصر به مخالفت با او برخاستند ، و بر اثر آن فشار شديدى به دست قيصر مصر بر ايشان وارد شد كه مدت ده سال به طول انجاميد كه در اين فاصله مردان را نخست شكنجه مىدادند و سپس با غرق كردن هلاكشان مىكردند و مشعلها بر سر آنان مىافروختند تا روغنشان روان شود و آن آگاه قربانى را در كيسه‌اى قرار مىدادند و زنده به دريا مىافكندند . « 2 » / 264 اختلاف پيدا كردن امتها پس از فرستادگان خدا و تمام شدن حجت بر ايشان دليل بر آن است كه چه اندازه بشريت به وحى نيازمند است كه حتى پس از نزول وحى هم باز تشتت و اختلاف پيدا مىكنند و به محض آن كه چراغ وحى به

--> ( 1 ) - في ظلال القرآن ، ص 3950 . ( 2 ) - همان منبع ، ص 3951 .